 |
Filozofia polska
Z Wikipedii
Filozofia polska pozostawała zawsze pod silnym wpływem filozofii europejskiej, ale wypracowała również oryginalne rozwiązania (sarmatyzm, mesjanizm polski) i wywarła wpływ na zagranicę (Mikołaj Kopernik, Wawrzyniec Goślicki, Andrzej Maksymilian Fredro, Alfred Tarski, przedstawiciele szkoły lwowsko-warszawskiej). Głównymi rysami filozofii polskiej są: zajmowanie się problemami praktycznymi, zainteresowanie państwem i oparcie się na chrześcijaństwie.
Spis treści |
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Średniowiecze
Przed XIV wiekiem Polska nie posiadała środowiska akademickiego, lecz za sprawą szkół przyklasztornych miała kontakt z życiem umysłowym Europy. Słynęli ze swej uczoności Marcin Polak, historyk i Mikołaj Polak z Montpellier, lekarz i przyrodnik. Witelon, Ślązak, z ojca kolonisty i matki Polki, może być uważany za pierwszego polskiego filozofa. W XIII wieku był czołowym w Europie przedstawicielem platonizmu w neoplatońskiej interpretacji.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Scholastyka
Przełomem dla rozwoju filozofii w Polsce było powstanie Uniwersytetu Krakowskiego w 1364, a zwłaszcza jego odnowienie w 1400. W XV wieku w Królestwie Polskim działali już przedstawiciele obydwu gałęzi późnej scholastyki. Via moderna reprezentowali: Mateusz z Krakowa, Stanisław ze Skarbimierza, Mikołaj z Gorzkowa, Andrzej z Kokorzyna, Jakub z Paradyża, Paweł z Worczyna i Benedykt Hesse. A dominującą na krakowskim uniwersytecie w drugiej połowie wieku via antiqua: Jan z Głogowa i Jakub z Gostynina (zm. 1506). Silnych reprezentantów miał skotyzm w postaci Michała z Wrocławia i Jana ze Stobnicy. Via moderna odżyła za sprawą Jana z Szylinga. Szczególne miejsce zajmuje w tym gronie Paweł Włodkowic, prekursor prawa międzynarodowego.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Wiek XVI i XVII
Zasługą reformacji i kontrreformacji było ożywienie filozofii i rozpowszechnienie jej w społeczeństwie. Szczególne znaczenie w skali Europy zyskała wówczas polska filozofia państwa, która opierała się na idei złotej wolności.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Początki humanizmu
Humanizm dotarł do Polski w XV wieku za sprawą Grzegorza z Sanoka. Na swoim dworze arcybiskupim gościł on najwybitniejsze umysły epoki. Poglądy Grzegorza spisał jego uczeń, z pochodzenia Włoch, Filip Kallimach. W dziedzinie myśli politycznej prekursorem humanizmu był Jan Ostroróg starszy.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Mikołaj Kopernik
Pojawienie się Mikołaja Kopernika było następstwem rozwoju myśli przyrodniczej, którą w XV wieku na Uniwersytecie Krakowskim reprezentowali Marcin Król z Przemyśla i Marcin Bylica. Na kierunek jego rozważań miała wpływ lektura Marsilia Ficina, z której dowiedział się o Platonie i pitagorejczykach, Cycerona oraz Plutarcha, u których przeczytał o Hiketasie, Heraklidesie i Ekfantosie, pitagorejczykach mówiących o ruchu Ziemi. Natomiast o Arystarchu, który wśród starożytnych był najbliżej jego heliocentrycznej teorii, nie mógł wiedzieć, ponieważ wówczas Arystarch nie był jeszcze odkryty.
O odkryciu teorii heliocentrycznej zadecydowały względy filozoficzne. Nie obserwacja, a odnalezienie logicznego błędu w rozumowaniu Ptolemeusza było dla Kopernika punktem wyjścia rozumowania. W liście dedykacyjnym do papieża Pawła III swoje dzieło oddawał pod sąd filozofów. Samo odkrycie miało wielkie konsekwencje filozoficzne. Zmieniło spojrzenie na miejsce Ziemi i człowieka we wszechświecie, co mocno nadwątliło autorytet Arystotelesa.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Arystotelizm
W 1535 roku Andrzej Glaber z Kobylina po raz pierwszy przełożył na polski fragmenty z Arystotelesa. Na przełomie XVI i XVII wieku Sebastian Petrycy przełożył i opatrzył komentarzem jego Etykę, Politykę i Ekonomikę, kładąc jednocześnie podwaliny pod polską terminologię filozoficzną.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Stoicyzm
W okresie nowożytnym bardzo silne były wpływy stoicyzmu i chrześcijańskiego neostoicyzmu Justusa Lipsiusa. Szczególnie widoczne jest to w osobach Jakuba Górskiego oraz Adama Burskiego, empirysty, zwolennika metody indukcyjnej przed Baconem.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Myśl polityczna
W okresie ruchu egzekucyjnego ustalił się kanon myśli politycznej, który obowiązywał aż do końca XVIII wieku. Największą sławę zyskali wówczas Stanisław Orzechowski, Łukasz Górnicki, Andrzej Frycz Modrzewski oraz Wawrzyniec Goślicki, dzięki któremu ideały wolnościowe przeniknęły do Anglii, a następnie do Stanów Zjednoczonych.
W epoce baroku zawrotną karierę w Europie zrobiło dzieło Andrzeja Maksymiliana Fredry Monita politico-moralia (Przestrogi polityczno-obyczajowe), będące zarazem wybitnym traktatem psychologicznym. Fredro był również autorem innych ważnych dzieł, które publikował w formie zbiorów sentencji.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Inne kierunki
W XVII wieku zasłużył się również Jan Jonston, zwolennik Bacona, którego Naturae constantia ze swoją geometryczną metodą wywodzenia i panteizmem mogła wywrzeć wpływ na Spinozę. Działalnością z pogranicza filozofii i pedagogiki zasłynął też Jan Ámos Komenský.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Oświecenie
W XVIII wieku do Rzeczypospolitej przeniknęły idee oświecenia, które w połączeniu z dziedzictwem sarmackim dały początek oryginalnemu oświeceniu polskiemu. Przyczynili się do tego przede wszystkim: pijar Stanisław Konarski, biskupi Załuscy i król Stanisław Leszczyński.
Komisja Edukacji Narodowej stale współpracowała z najwybitniejszymi filozofami francuskimi: d'Alambertem, Rousseau i Condillaciem. Ten ostatni napisał dla niej podręcznik w 1780 roku.
Najwybitniejszymi przedstawicielami oświecenia w polskiej filozofii byli: Jan Śniadecki (1756-1830), wróg metafizyki i empirysta oraz Stanisław Staszic (1755-1826) i Hugo Kołłątaj (1750-1812), którzy na ideach oświeceniowych opierali pracę nad rozwojem kraju.
Filozofia Kanta napotkała w Polsce silny opór ze względu na skrajnie antymetafizyczny rys polskiej myśli tamtych czasów. Kanta znał osobiście Jan Śniadecki, ale krytykował go za próbę rehabilitacji metafizyki. Pierwszym, który o Kancie wypowiadał się pozytywnie, był brat Jana, Jędrzej, przedstawiciel szkockiej filozofii zdrowego rozsądku, która na początku XIX wieku zdominowała polskie uniwersytety.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Wiek XIX
Na początku XIX wieku zwolennicy filozofii zdrowego rozsądku wykładali w Wilnie (Anioł Dowgird), Krakowie (Józef Emanuel Jankowski) i Warszawie (Adam Ignacy Zebellewicz). Kantyzm miał swojego propagatora w uczniu Immanuela Kanta, Józefie Kalasantym Szaniawskim (ur. 1764, zm. 1843) i Niemcach wykładających w Polsce: Michale Wacławie Voigtowi i Janie Henrykowi Abichtowi. Zapalonym kantystą był też ks. Feliks Jaroński (ur. 1777, zm. 1827). Kontynuatorem myśli oświeceniowej był Michał Wiszniewski (ur. 1794, zm. 1865).
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Mesjanizm
Zobacz więcej w osobnym artykule: mesjanizm polski.Przełomem w filozofii stało się powstanie listopadowe (1830). Po ostatecznej klęsce nadziei na odzyskanie niepodległości Polacy, a z nimi polscy filozofowie, zaczęli uciekać od rzeczywistości w sferę marzeń o własnej moralnej wyższości. Takie były okoliczności narodzin polskiego mesjanizmu. Mimo to mesjanizm pojawił się także w kulturze sarmackiej.
Najwcześniejszy objaw mesjanizmu w Polsce do poglądy księdza Wojciecha Dębołęckiego (ur. ok. 1585, zm. ok. 1646), który szerzył pogląd, że polski naród sarmacki jest mesjaszem narodów. Następnie Józef Hoene-Wroński (ur. 1778, zm. 1853) mówił jeszcze o filozofii jako mesjaszu. Był to mesjanizm ponadnarodowy, ponieważ do ustroju idealnego- rozumu wedle Wrońskiego powołany jest cała ludzkość. Rozum zaś przynosi arystotelejską eudajmonię- szczęście. Po upadku Polski Adam Mickiewicz głosił, że to Polska jest narodem wybranym (Polska mesjaszem narodów), któremu przypada szczególna rola w historii ludzkości. W opozycji do jego mesjanizmu stanął Juliusz Słowacki przedstawiający historiozoficzną wersję mesjanizmu- Polska Wienkelriedem narodów. Innymi mesjanistami byli: Józef Gołuchowski (ur. 1797, zm. 1858), Bronisław Trentowski (ur. 1808, zm. 1869), Karol Libelt (ur. 1807, zm. 1875), Józef Kremer (ur. 1806, zm. 1875)), August Cieszkowski (ur. 1814, zm. 1894), Andrzej Towiański, (ur. 1799, zm. 1878) i Wincenty Lutosławski (ur. 1863, zm. 1954). Z poglądów wymienionych filozofów najbardziej na filozofię światową wpłynęli Karol Libelt, który proponował interpretację historiozoficzną i ontologiczną świata poprzez pierwiastek czucia- um; August Cieszkowski, który stworzył filozofię czynu (rozwijana potem przez Marksa, Wittgensteina, Proudhona i Webera); Andrzej Towiański, który stworzył "system" spirytualistycznego mesjanizmu na płaszczyźnie historiozoficznej (dążenie do doskonałości), politologicznej (demokratyzacja świata), etyczno-religijnej (powołanie "kolumn" polskich dusz do dążenia do udoskonalania się) i zdołał zainspirować na ogromną skalę kulturę polską od Mickiewicza i Słowackiego począwszy. Wielu idej Towiańskiego używał w swych rozważaniach papież Jan Paweł II, u którego niejednokrotnie dopatrywano się mesjanizmu. Papież użył między innymi sformułowania Towiańskiego dotyczącego Żydów, których nazywał starszymi braćmi.
Choć głęboko wierzący, mesjaniści za sprawą Towiańskiego kojarzeni byli z herezją. Prawowierna filozofia katolicka w XIX wieku, choć bardzo gorliwa, była dosyć mglistą i nieokreśloną mieszanką spirytualizmu z mistycyzmem. Zasługuje na wzmiankę ze względu na to, że jej przedstawicielka, Eleonora Ziemięcka (ur. 1819, zm. 1869), była pierwszą kobietą-filozof w Polsce.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Filozofia współczesna
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Pozytywizm
Powstanie styczniowe (1863) było kolejnym zwrotem. Romantyczne marzenia skompromitowały się, przyszedł czas na pracę u podstaw. I taki był polski pozytywizm: bardziej nastawiony na kwestie praktyczne niż rozważania teoretyczne.
Myśliciele pozytywistyczni skupieni byli wokół "Przeglądu Tygodniowego". Najbardziej znani z nich to: Aleksander Świętochowski (ur. 1849, zm. 1938), Julian Ochorowicz (ur. 1850, zm. 1917) i Adolf Dygasiński (ur. 1839, zm. 1902). Samotną drogą podążał Henryk Struve (ur. 1840, zm. 1912), erudyta i filozof-pasjonat, który przez wiele lat był "reprezentatem" polskiej filozofii na arenie międzynarodowej.
W osobach Mariana Massoniusa (ur. 1862, zm. 1945), a szczególnie Adama Mahrburga (ur. 1855, zm. 1913) rozwijał się polski kantyzm.
Józefa Krzyżanowska-Kodisowa (ur. 1865, zm. 1940), uczennica Avenariusa była pierwszą w Polsce, a jedną z pierwszych na świecie kobiet zawodowo uprawiających filozofię.
Rok 1897 to data powstania pierwszego polskiego czasopisma filozoficznego - "Przeglądu Filozoficznego", którego twórcą był Władysław Weryha (ur. 1867, zm. 1916). To on stworzył też Towarzystwo Psychologiczne - ważny ośrodek życia filozoficznego w Warszawie.
Jednak dla polskiej filozofii o wiele ważniejszy okazał się rok 1895. To wtedy Kazimierz Twardowski objął katedrę filozofii we Lwowie i zaczął wykładać tam nauki Brentany, którego był uczniem.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Szkoła lwowsko-warszawska
Zobacz więcej w osobnym artykule: Szkoła lwowsko-warszawska.Twardowski (ur. 1866, zm. 1938) wychował całe pokolenie wybitnych filozofów i logików tworząc szkołę nazwaną szkołą lwowsko-warszawską.
Dokonania logiczne tej szkoły nie mają konkurencji w historii. Jan Łukasiewicz (ur. 1878, zm. 1956), Stanisław Leśniewski (ur. 1887, zm. 1939), Leon Chwistek (ur. 1884, zm. 1944), Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 1890, zm. 1963) i Tadeusz Kotarbiński (ur. 1886, zm. 1981), Andrzej Mostowski (ur. 1913, zm. 1975), a przede wszystkim autor semantycznej teorii prawdy, Alfred Tarski (ur. 1901, zm. 1983), jeden z najczęściej cytowanych naukowców w XX wieku, byli wybitnymi logikami. Jednocześnie mieli znakomite przygotowanie filozoficzne, co sprawiło, że ich zainteresowania i rezultaty badań są niezwykle cenne z punktu widzenia filozofii.
Uczniowie Twardowskiego zasłużyli się też w historii filozofii. Warto wymienić Wacława Witwickiego, tłumacza Platona i Władysława Tatarkiewicza, autora niezwykle popularnej Historii filozofii i tłumaczonej na wiele języków Historii estetyki.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Dalszy rozwój filozofii analitycznej
Istnienie grupy przerwał wybuch wojny. Po wojnie działała jeszcze Izydora Dąmbska (ur. 1903, zm. 1983). Dużymi osiągnięciami mógł pochwalić się Roman Suszko. Wielkie zasługi w kompletowaniu i badaniu dziedzictwa szkoły lwowsko-warszawskiej oraz popularyzacji filozofii analitycznej ma Jan Woleński (ur. 1940). Z filozofią analityczną kojarzeni są też bratanek Andrzeja, Marcin Mostowski, ur. (1955), Klemens Szaniawski (ur. 1925, zm. 1990), Bohdan Chwedeńczuk (ur. 1938), Barbara Stanosz (ur. 1935) czy Adam Grobler (ur. 1949) oraz Henryk Skolimowski (ur. 1930), który jednak pod wpływem buddyzmu porzucił logikę dla ekofilozofii.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Socjalizm i marksizm
Za prekursora myśli socjalistycznej w Polsce można uznać Edwarda Dembowskiego (ur. 1822, zm. 1846), który przed tragiczną śmiercią zdążył napisać teksty kwalifikujące go do lewicy heglowskiej. Edward Abramowski ((ur. 1868, zm. 1918) był jednym z głównych teoretyków kooperatyzmu. Stanisław Brzozowski (ur. 1878, zm. 1911) łączył poglądy twórcy syndykalizmu Sorela z nietzscheanizmem. Marksistka Róża Luksemburg, (ur. 1871, zm. 1919) głosiła skrajny internacjonalizm.
W PRL-u filozofia została związana przez cenzurę, choć w mniejszym stopniu, niż w innych tzw. "demoludach". Jedyną słuszną wykładnią została stalinowska wersja marksizmu. Marksistowską przeszłość ma za sobą Leszek Kołakowski (ur. 1927), autor Głównych nurtów marksizmu, monumentalnej krytyki całego prądu. Również Zygmunt Bauman (ur. 1925), zaczynał jako sowieckiego chowu stalinowiec (oficer KBW, TW ps. "Sejmon"), a dziś kojarzony jest z postmodernizmem. Z hermeneutyką i filozofią analityczną łączyła marksizm szkoła poznańska.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Aksjologia
Znani aksjolodzy to Leon Petrażycki (ur. 1867, zm. 1931) i Henryk Elzenberg (ur. 1887, zm. 1967), lecz największe osiągnięcia w tej dziedzinie, a szczególnie w estetyce, miał Roman Ingarden (ur. 1893, zm. 1970), przedstawiciel fenomenologii, uczeń Husserla.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Filozofia nieanalityczna
Florian Znaniecki (ur. 1882, zm. 1958), twórca kulturalizmu i Feliks Młynarski (ur. 1884, zm. 1972), byli, tak jak i Bauman, myślicielami zorientowanymi socjologicznie.
Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Neotomizm
Mieczysław Krąpiec (ur. 1921, zm. 2008) jest najważniejszym przedstawicielem polskiego neotomizmu.
- Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
[edytuj]
encyklopedia sztuki
Bibliografia
- Władysław Tatarkiewicz, Historia filozofii, t. I-III, wiele wydań.
- Zbigniew Ogonowski, Filozofia szkolna w Polsce XVII wieku, Warszawa 1985.
