Fuga (muzyka)

Z Wikipedii

Brak wersji przejrzanej

Spis treści

1 Wstęp
2 Historia
3 Budowa Fugi
4 Najsłynniejsze fugi
5 Zobacz też
6 Linki zewnętrzne

[edytuj] encyklopedia sztuki
Wstęp

Fuga - (łac. ucieczka) to jedna z najbardziej kunsztownych form muzycznych, oparta na ścisłej polifonii od momentu powstania w XVII wieku była swoistym sprawdzianem warsztatu kompozytorskiego twórcy. Występują fugi instrumentalne (na instrument solowy, zespół instrumentalny) chóralne. Może stanowić samodzielny utwór muzyczny lub część większej formy (mszy, sonaty, opery itd.) Ze względu na ścisłość reguł panujących podczas jej pisania, często porównywana jest do jednej z najbardziej kunsztownych form literackich - sonetu. Na przestrzeni wieków - od momentu powstania, aż do współczesności, ciężko znaleźć kompozytora który chociaż raz nie zmierzyłby się z fugą.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Historia

[edytuj] encyklopedia sztuki
Budowa Fugi

[edytuj] encyklopedia sztuki
Temat

Ze względu na budowę i często wysoki stopień skomplikowania fugi, temat jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o jej ostatecznym kształcie. Budowa tematu decyduje o kształcie wszystkich innych kontrapunktów, łączników i wszelkiego rodzaju motywów jakie można znaleźć w fudze. Oprócz tego temat jest pewnego rodzaju odnośnikiem, punktem orientacyjnym, pozwalającym usystematyzować makroformę konkretnej fugi.

Temat fugi można zaklasyfikować w jedną z trzech zasadniczych grup:

"Attaco" - temat składający się z kilku zaledwie nut i - w większości przypadków odznaczający się wyrazistą rytmiką.
"Andamente" - temat długi, najczęściej w spokojnym tempie, zawierający się w przynajmniej 2-3 taktach.
"Sogetto" - wszystkie inne typy, liczące zwykle od półtora do kilku taktów - jest to najczęściej spotykany typ tematu.

Tematy Andamente i Sogetto posiadają swoją własną mikroformę - w wypadku tematu attaca nie można charakteryzować mikroformy ze względu na zbyt małe rozmiary tematu.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Motyw czołowy

Motyw czołowy to kilka pierwszych dźwięków tematu, ale również i kilka pierwszych dźwięków fugi. W trakcie utworu, przy dużym zagęszczeniu głosów, motyw czołowy pomaga oddzielić temat, od pozostałej materii muzycznej. Z tego powodu powinien być to najbardziej charakterystyczny motyw spośród wszystkich, jakie kompozytor wykorzystuje w fudze. Tą charakterystyczność można osiągnąć na dwa sposoby:

Poprzez zastosowanie odpowiedniej figury rytmicznej takiej jak synkopa, przedtakt, triola - w wypadku kiedy większość wartości rytmicznych w fudze stanowią wartości o podziale dwójkowym.
Poprzez wprowadzenie charakterystycznego interwału - może to być zarówno konsonans, jak i dysonans.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Rozwinięcie tematu

Jest to najmniej charakterystyczna część tematu. Nie ma jasnych zasad co powinna zawierać, często zdarza się że niemożliwe jest rozróżnienie motywu czołowego od rozwinięcia tematu. W wielu przypadkach druga część tematu jest rozwinięciem motywu czołowego, jego swego rodzaju wariacją, ale nie jest to ścisłą regułą.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Coda

Jest to zakończenie tematu mające na celu przygotowanie pierwszego wejścia kontrapunktu i modulacje do tonacji comes. Z tych względów coda często oparta jest o materiał jaki wystąpi w kontrapunkcie - czy to materiał rytmiczny (co zdarza się częściej), czy melodyczny. Ze względu na to, że po codzie następuje dalsza część utworu, coda nie jest zakończeniem tematu jeśli wziąć pod uwagę melodykę - coda doprowadza do kontrapunktu, więc nie można tutaj powiedzieć o zakończeniu w ścisłym tego słowa znaczeniu - jest to tylko ostatnia część tematu.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Ekspozycja

Ekspozycją nazywamy pierwsze przeprowadzenie tematu. Ekspozycja w fudze rządzi się szczególnymi prawami od których nie ma wyjątku (oczywiście mówimy tu o fudze barokowej) i dlatego nie używa się określenia ekspozycja a nie Pierwsze przeprowadzenie.

Główna różnica pomiędzy ekspozycją a innymi przeprowadzeniami polega na innym planie tonacji. W ekspozycji pierwszy pokaz tematu musi wystąpić w zasadniczej tonacji fugi - w tonacji dux. Kolejny pokaz musi występować w relacji kwinty czystej w górę lub w dół, albo kwarty czystej w górę lub w dół. Tonacja w jakiej występuje drugi pokaz tematu, nazywana jest comes. Wszystkie pokazy tematu (lub tematów - w wypadku fugi podwójnej) muszą występować naprzemiennie - dux, comes, dux, comes. Od tej reguły nie ma wyjątków - chociaż odstępstwa oczywiście się zdarzają.

Ekspozycję rozpoczyna pokaz tematu solo, w tonacji dux. Po nim głos który prowadził temat przechodzi w kontrapunkt, a temat pojawia się w kolejnym głosie - jednak tym razem w tonacji comes. Następnie sytuacja się powtarza - drugi z głosów przechodzi w kontrapunkt, a temat pojawia się w trzecim z głosów - w tonacji dux. Schemat ten powtarza się, w zależności od ilości głosów.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Odpowiedź realna a odpowiedź tonalna

Drugi i każdy kolejny pokaz tematu w ekspozycji może wystąpić w jednym z dwóch wyżej wymienionych wariantów. Jeżeli w drugim pokazie tematu zostały zachowane wszystkie interwały występujące w temacie pierwszym - jest to odpowiedź realna. Jeżeli jednak kompozytor zmienił chociaż jeden interwał w celu dostosowania melodii tematu do tonacji comes - mówimy wtedy o odpowiedzi tonalnej.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Kontrapunkt

Kontrapunkt jest to materia muzyczna towarzysząca tematowi - za każdym razem gdy w jednym z głosów pojawia się temat w pozostałych głosach pojawia się kontrapunkt - temat może istnieć bez kontrapunktu tylko raz - sytuacja taka występuje w pierwszym pokazie tematu ekspozycji gdy temat występuje solo. W fudze rozróżnić można dwa rodzaje kontrapunktu:

Kontrapunkt stały - jest to melodia która zawsze występuje z tematem - gdy w jednym z głosów pojawia się temat, w którymś z pozostałych musi pojawić się kontrapunkt stały - jeżeli nie, niemożna mówić o kontrapunkcie stałym.
Kontrapunkt zmienny lub swobodny - jest to melodia która występuje równocześnie z tematem, jednak nie jest ona za każdym razem identyczna. Mogą bowiem występować jej wariacje, przekształcenia, kompozytor może również wprowadzić nowy materiał muzyczny.

W ramach jednej fugi może wystąpić kilka kontrapunktów swobodnych, a kontrapunkt stały tylko jeden - lub tyle ile w fudze tematów.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Łączniki - wewnętrzny i zewnętrzny

Oprócz ekspozycji, przeprowadzeń tematu w skład fugi wchodzą także łączniki - wewnętrzne i zewnętrzne. Różnica pomiędzy nimi polega na położeniu łącznika w fudze. Gdy ma on miejsce w ramach ekspozycji lub kolejnych przeprowadzeń - mówimy że jest to łącznik wewnętrzny - zwykle jest on krótszy od łącznika zewnętrznego (zawiera się w 1-2 taktach). Gdy łącznik występuje pomiędzy przeprowadzeniami - jest to łącznik zewnętrzny. Jego długość jest różna - od ok.2 do nawet 20-30 taktów. Materiał muzyczny wykorzystany w łącznikach jest całkowicie zależny od kompozytora - niema ścisłych reguł na czym powinien być on oparty. Może być to fragment jednego z kontrapunktów, fragment tematu, ale kompozytor może tu także wprowadzić całkowicie nową myśl muzyczną.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Coda

Cały utwór wieńczy coda która jest podsumowaniem wszystkiego, co wydarzyło się w jego trakcie - tak więc zawiera fragmenty kontrapunktów, tematu - lub też cały temat. Częstym zjawiskiem w codzie fugi barokowej jest wykorzystanie nuty pedałowej na przestrzeni ostatnich kilku taktów.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Najsłynniejsze fugi

Johann Sebastian Bach - Das Wohltemperierte Klavier - zbiór 24 fug w dwóch tomach.
Johann Sebastian Bach - Kunst der Fuge
Robert Schumann - 6 fug na temat B-A-C-H na organy lub fortepian z pedałem.
Max Reger - Fantazja i fuga na temat B-A-C-H z 5-głosową fugą podwójną, Introdukcja, passacagalia i fuga op. 127
Dymitr Szostakowicz - 24 preludia i fugi, Op. 87