Gawęda szlachecka

Z Wikipedii

Gawęda szlachecka – odmiana prozy wywodząca się z gawędy, której najpełniejszy rozwój przypada na I poł. XIX wieku. Gawęda szlachecka wyłoniła się z kultury sarmackiej i występuje jedynie w polskiej literaturze; w niej słowo mówione miało niepomiernie wyższe znaczenie niż pisane, nieistotne były zasady kompozycyjne, a wątki były prowadzone swobodnie.

Rozwój i tworzenie tego gatunku wiąże się z poszukiwaniami narodowej tradycji literackiej (gdyż bardzo istotną zaletą przywoływaną w takich utworach jest właśnie rodzimość, swojskość). Opowiadały o życiu szlacheckim, codziennym, towarzyskim i dworskim; służyły przywróceniu właściwej wartości przeszłości tej klasy społecznej.

Gawędy szlacheckie miały wpływ na twórczość Juliusza Słowackiego (fragmenty Beniowskiego, Preliminaria peregrynacji do Ziemi Świętej JO. księcia Radziwiłła Sierotki), Władysława Syrokomli (Urodzony Jan Dęboróg z 1854), Ksawerego Pruszyńskiego, Władysława Zambrzyckiego, a nawet Melchiora Wańkowicza i Witolda Gombrowicza (Trans-Atlantyk).

Do współczesnych autorów nawiązujących do tradycji gawędy szlacheckiej należy Jacek Kowalski (np. Niezbędnik Sarmaty, Niezbędnik Konfederata Barskiego, Konfederacja Barska po Kowalsku i Historia o Gogolewskim).