Haka

Z Wikipedii

XIX-wieczna rycina przedstawiająca Maorysów tańczących hakę

Haka – zbiorcza nazwa rytualnych, tradycyjnych prezentacji taneczno-wokalnych, wykonywanych w rejonie Oceanu Spokojnego, szczególnie na Nowej Zelandii przez Maorysów.

Zasadniczo u Polinezyjczyków haka rozumiana jest jako każdy taniec, jednak w kulturze europejskiej jako hakę identyfikuje się jeden z jej rodzajów - peruperu, czyli haka "wojenna".

[edytuj] encyklopedia sztuki
Rodzaje haka

haka peruperu - haka "wojenna" - wykonywany przez wojowników przed bitwą, miała on ukazać ich siłę, wolę zwycięstwa i w ten sposób przestraszyć lub odstraszyć przeciwnika
poi - układy choreograficzne wykonywane przez dziewczęta i młode kobiety, połączone ze śpiewem oraz czymś w rodzaju żonglowania kulami (lub np. niewielkimi pomponami) na sznurku; poi było m.in. formą podziękowania
haka "powitalna" - wykonywane przez małe grupy, często przez 1-2 osoby (wyłącznie przez mężczyzn); wykonywana również współcześnie np. na powitanie zagranicznych dygnitarzy odwiedzających Nową Zelandię, aczkolwiek ma już raczej wydźwięk ciekawostki etnograficznej
inne, np. haka "opisująca" treść piosenki, będąca formą rozrywki

[edytuj] encyklopedia sztuki
Opis haki "wojennej"

Haka "wojenną" wykonuje się często w "rozkracznym" przysiadzie, na lekko ugiętych nogach. Pozycja taka eksponuje napięte mięśnie nóg oraz strefę genitalną, co jest zamierzone, niektóre gesty rąk jeszcze to akcentują (patrz przykłady). Grupa wykrzykuje sylabizując proste teksty, linia melodyczna bardzo uboga. Uczestnicy wykonują różne elementy choreograficzne: klaszczą rytmicznie "ręka w rękę", "ręka w udo" lub "ręka w tors", robią "srogie" miny: nadnaturalne wytrzeszczanie oczu, prezentowanie języka (w skrajnych przypadkach niektórzy potrafią zasłonić nim całą brodę), nadymanie policzków i dmuchanie, syczenie przez zęby, przyklękanie na jedno kolano, uderzanie stopami i dłońmi o ziemię, energiczne potrząsanie dłońmi. Wzrok wszystkich utkwiony jest w przeciwników. Inną rolę w tego typu haka odgrywa lider: przemieszcza się przed frontem grupy lub pomiędzy pozostałymi "tancerzami", wydaje polecenia, wykrzykuje zawołania, na które grupa odpowiada. Pierwotnie hakę z całą pewnością wykonywano z bronią w ręku, na co wskazują XVIII i XIX.wieczne ryciny. Przed przybyciem białych kolonizatorów były to krzemienne i drewniane oszczepy oraz maczugi (np. maoryskie pałki taiaha), później tj. na pocz. XIXw. doszły również muszkiety. Po zakończeniu się tzw. "wojen muszkietowych" i przymusowym rozbrojeniu Maorysów przez brytyjskich kolonizatorów hakę wykonywano już bez broni, z czasem Brytyjczycy zabronili również wykonywania samej haki. Oprócz broni elementami materialnymi tradycyjnej haki są charakterystyczne ubiory (np. przepaska biodrowa z włókien palmy) oraz szczególnie sugestywny tatuaż twarzy (patrz - moko).

[edytuj] encyklopedia sztuki
Haka "Ka Mate"

Jest to typowa haka peruperu. Słowa tej haki bez znajomości kontekstu historycznego i kulturowego są kompletnie niezrozumiałe, żeby nie powiedzieć infantylne. Nawiązuje ona do wydarzenia jakie miało miejsce miejsce w czasie "wojen muszkietowych": wódz jednego z klanów "Ngāti Toa", nazywający się Te Rauparaha uciekał samotnie przez góry przed ścigającymi go wojownikami innego wodza ("kudłaty człowiek" - w rozumieniu "przerażający człowiek" - Maorysi są z natury skąpo owłosieni i gęsto owłosieni ludzie wzbudzali u nich niepokój, może i obrzydzenie), który dysponował duża przewagą militarną ("może powodować wschód słońca"). Te Rauparaha doskonale wiedział, że w przypadku pojmania czeka go natychmiastowa śmierć ("ka mate!" - ja umrę!) ale wierzył że zdoła ocaleć ("ka ora!" - ja żyje! w znaczeniu "jednak jeszcze żyję!" ). Po udanej ucieczce ("słońce wzeszło"), która stała się głośna wśród Maorysów, haka ta była prawdopodobnie śpiewana przez społeczeństwo "Ngāti Toa" przez wrogami, jako zapowiedź swojej niezniszczalności.

w języku maoryskim	tłumaczenie na polski
Ka mate! ka mate! Ka ora! ka ora! Ka mate! Ka mate! Ka ora! Ka ora! Tēnei te tangata pūhuruhuru Nāna nei i tiki mai, whakawhiti te rā A, hupane! A, kaupane! A, hupane! A, kaupane! Whiti te ra! Hī!	Mogę umrzeć! Mogę umrzeć! Mogę żyć! Mogę żyć! Mogę umrzeć! Mogę umrzeć! Mogę żyć! Mogę żyć! Tam stoi kudłaty człowiek, który może spowodować wschód słońca Jeden krok do góry! Drugi krok do góry! Jeden krok do góry! Drugi krok do góry! Słońce wzeszło! Hī!

Końcowe energiczne "Hī!" (czyt. – „hy”) jest zawołaniem bez desygnatu, czymś w rodzaju „hej”. Często kończy różne haki.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Haka współcześnie

Współcześnie haka stanowi ważną część dziedzictwa narodowego Nowej Zelandii. Nauczana jest ona w szkołach, a także wykonywana przez nowozelandzkich żołnierzy. Najbardziej znaną haka jest Ka mate, ułożona na początku XIXw., w czasie tzw. "wojen muszkietowych", przypisywana wodzowi jednego z klanu maoryskiego - Te Rauparaha. Haka ta od 1905 roku wykonywana przed każdym meczem przez All Blacks, nowozelandzką drużynę rugby. All Blacks wykonuje również nową haka - "Kapa o Pango".