Hatha joga

Z Wikipedii

(Przekierowano z Hatha-joga)

Brak wersji przejrzanej

Baddha konasana

Hatha joga ( dewanagari हठ योग ) - jedna z najbardziej znanych na Zachodzie tradycji indyjskiej jogi, bazująca głównie na pozycjach ciała zwanych asana, procesach oczyszczających śatkrija oraz na kontroli oddechu (pranajama). Najbardziej znany autorytatywny tekst tej szkoły to Hathapradipika.

Hatha joga różni się od klasycznej jogi (np. z Jogasutr), mniejszym naciskiem na metafizykę odziedziczoną po samkhji, a większym na praktyki ezoteryczne i praktyki fizyczne. Joga klasyczna i większość pozostałych szkół jogi dążą do osiągnięcia równowagi między metafizyką a ezoteryką. Hatha joga w znacznej mierze gubiąc moment filozoficzny, kładzie silny nacisk na magiczne i ezoteryczne aspekty jogi, dążąc przy tym silniej niż inne kierunki do uzyskanie mocy ponadnaturalnych, a zwłaszcza do zwycięstwo nad śmiercią, starością i chorobą. Magiczno-mistyczne koncepcje zawarte w tekstach hatha jogi czynią ją jednym z głównych składników i źródeł tantryzmu.

Hatha joga nie odchodzi jednak przy tym całkowicie od jogi klasycznej - przeciwnie, zawiera w sobie wszystkie jej zasadnicze elementy, w szczególności zaleca praktykowanie nakazów i zakazów moralnych (jama i nijama), a także dążenie do samadhi. Warto pamiętać, że nie ma hatha jogi bez radża jogi i nie może być mowy o radża jodze bez hatha jogi.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Prageneza

Wiele aspektów jogi szczególnie silnie obecnych w hatha jodze, jak specyficzne pozycje ciała (asany) wydaje się mieć szczególnie dawne pochodzenie. Pewne płaskorzeźby przedaryjskiej cywilizacji Mohendżo Daro interpretowano jako wizerunki medytującego w stanowiącej jedną z podstawowych asan pozycji lotosu (padmasana) Śiwy. Już Rygweda [X 136] mówi o dysponujących szczególnymi mocami nadnaturalnymi ascetach - munich unoszących się ponad wiatrem. Mistyczna anatomia ciała ludzkiego hatha jogi obecna jest w najstarszych upaniszadach - np. Ćhandogja Upaniszada [VIII 6.6] mówi o istotnych dla hatha jogi niefizycznych kanałach energetycznych (nadi), w tym o najważniejszej, szuszumnie, prowadzącej wzdłuż kręgosłupa do czubka głowy. Koncepcję kontroli oddechu (pranajama) omawia Bryhadaranjaka [I 5.23]. Także o wiele młodsza Swetaśwatara Upaniszada [II 8 i nn.] omawia dość szczegółowo pewne typowe dla hatha jogi aspekty jogi, jak kontrola oddechu i wzbudzanie ognia wewnętrznego. Już według Śwetaśwatara Upaniszady, ma to prowadzić do przezwyciężenia śmierci, choroby i starości.

Duża ilość typowych dla hatha jogi elementów pojawia się w tekstach tantrycznych, szczególnie w Malatimadhavie, dziele ascetycznym Bhawabhutiego datowanym na VIII w. n.e.. a także w datowanej na VI w. Harszaćaricie Banabhatty.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Rozwój

Właściwy rozwój hatha jogi nastąpił na gruncie hinduistycznych sekt kanphata i nathów lub nath sampradaja. Ta heterodoksyjna sekta kładła szczególnie duży nacisk na moce magiczne (siddhi) uzyskiwane dzięki praktykom ascetycznym. Większość klasycznych tekstów hatha jogi wiąże się właśnie z nią. Słownictwo i typowe pojęcia hatha jogi wypracowali na południu jogini tamilscy, zwani Tamil siddha, którzy od X do XV wieku tworzyli poematy je zawierające. Wpływ terminologii i pojęc typowych dla hatha jogi obecny jest także w tantrze buddyjskiej, a w pewnym stopniu również wśród dżinistów. Wiadomości o początkach hatha jogi są jednak bardzo niekompletne, ze względu na niejednokrotnie celowo hermetyczny styl tamilskich poematów.

Podstawowym tekstem hatha jogi jest Hathapradipika autorstwa Swatmaramy, pochodząca z XV wieku. Inne ważne teksty opisujące techniki hatha jogi to Gheranda Sanhita, Śiwa Sanhita, Goraksza Śataka i Siddhasiddhantha Paddhati. Hathapradipika jest jednym z najstarszych zachowanych tekstów hatha jogi, powstałym jako skutek osobistego doświadczenia Swamiego Swatamaramy, ucznia Swamiego Goraknatha. Stanowi zwięzły sanskrycki opis wszystkich najważniejszych dla hatha jogi pojęć, jak asany, śatkrije, pranajamy, ćakry, kundalini, bandhy, mudry, krija, śakti, nadi, etc. z praktycznymi wskazówkami. Gheranda Sanhita pochodzi z XVII wieku, ma charakter w dużej mierze encyklopedyczny. Wiele miejsca poświęca samadhi, omawiając je jednak inaczej niż Patańdźali. Inaczej niż pozostałe teksty klasyczne, za najważniejsze dla praktyki jogicznej uznaje krija i wewnętrzne oczyszczenie ciała.

Hatha joga jest żywa także w Indiach współczesnych. Tradycję tę reprezentują m.in. Swami Kuvalayananda (1883-1966), Sri Tirumalai Krishnamacharya (1888-1989) i jego uczniowie - Sri K. Pattabhi Jois, B.K.S. Iyengar, Indra Devi i T.K.V. Desikachar, a także Swami Śiwananda i jego uczniowie Swami Satyananda Saraswati oraz Swami Satchidananda. Wielu z nich przyczyniło się do współczesnej popularności hatha jogi na Zachodzie.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Technika mistyczna

Szczególnie charakterystyczna dla hatha jogi jest koncepcja "ciał subtelnych", posiadających własną anatomię. Różne teksty hatha jogi przedstawiają tę anatomię nieco inaczej, panuje jednak wśród nich zgoda, że istnieją ćakry - centra o kształcie lotosu przyporządkowane różnymi miejscom ciała ludzkiego, oraz nadi, "żyły" łączące ćakry. Każda ćakra posiada wiele specyficznych sobie przyporządkowań, zwłaszcza bóstw lub par bóstw, inwokacji (mantra) i obrazów (jantra).

Przy pierwszej z ćakr, muladharze, umiejscowionej w miejscu między odbytem a narządami płciowymi, drzemie wąż Kundalini reprezentujący energię (śakti) Śiwy. Zadaniem jogina jest obudzenie węża, który poprzez główną nadi, szuszumnę, i wszystkie pozostałe czakry, ma osiągnąć najwyższą z ćakr, położoną u czubka głowy tysiącpłatkową sahasrarę. W ten sposób Kundalini, śakti Śiwy, jednoczy się z samym Śiwą, co właśnie doprowadza do osiągnięcia mocy magicznych, nieśmiertelności i zdrowia. Zarazem stanowi to o możliwości wyzwolenia jako że jest unią mistyczną z bóstwem.

Hatha joga zawiera ponadto wiele różnych szczegółowych technik mistycznych i ascetycznych. Do ważniejszych należy medytacyjna technika jednoczesnej wymuszonej kontroli nad oddechem, nasieniem i aktywnością umysłu. Istotna jest także technika khećari, polegająca na jednoczesnym blokowaniu wydzielania śliny i oddechu przez połączenie języka z podniebieniem - ma to prowadzić na planie ciała subtelnego do odwrócenia biegu nektaru nieśmiertelności, co skutkuje przedłużeniem życia. Hatha joga jest więc techniką medytacyjną opierającą się na ścisłej kontroli ciała i zmysłów, kontrola ta zaś jest środkiem do celów duchowych i magicznych - nie należy więc uznawać hatha jogi w jej oryginalnej formie za zwyczajny system ćwiczeń fizycznych.

[edytuj] encyklopedia sztuki
Bibliografia

Svatmarama Swami , Hatha Pradipika of Svatmarama, (ed. Swami Digambarji i Raghunathshastri Kokaje), Kaivalyadhama 1975, ISBN - 8189485121; wyd. indyjskie
Gheranda, Gheranda Samhita, (ed. Swami Digambarji i Dr M.L. Gharote), Kaivalyadhama 1978, ISBN - 8190280333; wyd. indyjskie
Vasishtha Rishi, Vasishtha Samhita, (ed. Swami Maheshananda, Dr B.R. Sharma, Shri G.S. Sahay, Shri R.K. Bodhe), Kaivalyadhama 1977, ISBN - 8189485377; wyd. indyjskie
B.K.S. Iyengar, Light on Yoga, London 1968, ISBN 0-04-149035-5; wyd. pol. B.K.S. Iyengar, Światło Jogi, Warszawa 1996, ISBN 83-903217-1-8
David N. Lorenzen, Haṭhayoga, w: Gale's Encyclopedia of Religion, t. 6, ISBN 0-02-865733-0

[edytuj] encyklopedia sztuki
Literatura przedmiotu

Swami Kuvalayananda, Asanas, Kaivalyadhama 1933 (siedem wydań indyjskich), ISBN - 81-89485-04-0; pierwszy naukowy podręcznik asan na świecie
Swami Kuvalayananda, Pranayama, Kaivalyadhama 1931 (dziesięć wydań indyjskich), ISBN - 81-902803-6-8; pierwszy naukowy podręcznik pranajam na świecie
Mikel Burley, Hatha yoga. Its Context, Theory and Practice, Delhi 2000 - jedna z pierwszych współczesnych monografii
Shashibhusan Dagupta, Obscure religious cults, wyd. 3, Kalkuta 1969 - zawiera informacje o hatha jodze oparte na źródłach bengalskich
Mircea Eliade, Joga. Nieśmiertelność i wolność, Warszawa 1997 - klasyczna monografia jogi
B.K.S. Iyengar, Light on Yoga, London 1968 - praktyczny kurs asan i pranajam
Swami Svatmarama, The Hatha Yoga Pradipika, New York 1974 - tekst sanskrycki i przekład angielski podstawowego traktatu hatha jogi
Sir John Woodroffe, The Serpent Power, wyd. 7, Madras 1974 - z przekładem Satćakranirupany i Padukapańćaki
Kamil V. Zvelebil, The Poets of The Powers, London 1973 - książka szeroko omawiająca tamilskich siddha