Msza beatowa

Z Wikipedii

Msza beatowa "Pan przyjacielem moim" – msza skomponowana w latach 60. XX wieku przez Katarzynę Gärtner, a nagrana na płytę przez grupę Czerwono-Czarni. W mszy beatowej po raz pierwszy w Polsce treści religijne przedstawiono w formie muzyki rozrywkowej, a dokładniej big beatu^[1].

Spis treści 1 Geneza 2 Historia 3 Treści 3.1 Treści muzyczne 3.2 Treści literackie 4 Przypisy 5 Bibliografia

[edytuj]  encyklopedia sztuki
Geneza

Pierwszą na świecie mszą rockową wydaną na płycie była "Mass in F Minor" ("Msza w f-moll") nagrana w roku 1968 przez ówcześnie popularną, choć dziś zapomnianą, amerykańską hippisowską grupę The Electric Prunes. Fragment tego dzieła, "Kyrie Eleison", znalazł się w słynnym filmie Easy Rider (1969 r., reż. Dennis Hopper, w TVP pt. Swobodny jeździec)^[2]. Cykl ów złożony z sześciu klasycznych części stałych katolickiej mszy św. jest tu śpiewany po łacinie i mormorando. Nie ma w literaturze żadnej wzmianki o wpływie "Mass in F Minor" na polską mszę beatową.

Korzenie mszy beatowej Katarzyny Gärtner sięgają 1965 roku. Wtedy grupa młodych muzyków z Podkowy Leśnej pod Warszawą przyjęła przekorną nazwę Trapiści i pod taką zadebiutowała 8 grudnia 1965 roku podczas mszy św. wieczornej. Początkowo repertuar kwartetu stanowiły wyłącznie utwory instrumentalne – od kompozycji mistrzów baroku po ówczesne przeboje rockowej grupy The Shadows, grane na elektrycznych gitarach podłączonych do jednego wzmacniacza. W 1967 roku namówiony przez Trapistów ks. proboszcz Leon Kantorski zwrócił się do Katarzyny Gärtner z propozycją napisania kilku utworów przeznaczonych do wykonywania podczas nabożeństw z udziałem zespołu. Bardzo pomocnym kompozytorce był Kazimierz Grześkowiak, który opracował teksty mszy beatowej.

Najważniejszym wykonawcą mszy beatowej był zespół Czerwono-Czarni, jego wersja została nagrana i wydana. Zespół nagrał płytę w składzie: Tadeusz Mróz (główne partie wokalne, gitary), Henryk Zomerski (gitara basowa), Klaudiusz Maga (instrumenty klawiszowe) i Ryszard Gromek (instrumenty perkusyjne)^[3].

Czerwono-Czarni wzięli udział 14 stycznia 1968 w premierze dzieła w kościele w Podkowie Leśnej. Potem mszę beatową wykonywały tam różne mutacje personalne lokalnego zespołu Trapiści. Trapiści zaprezentowali też mszę beatową w Domu Prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego na Konferencji Episkopatu we wrześniu 1969, później byli z nią w Berlinie Zachodnim i Dortmundzie. Rolę Trapistów dostrzega też Jarosław Marchewka: "Dla nich właśnie Katarzyna Gärtner komponuje mszę "Pan Przyjacielem moim", która staje się wizytówką zespołu" ^[4]. Marchewka ujawnia też ciekawy fakt, że do zespołu po czasie dołącza perkusista Wojciech Szatkowski - prawdopodobnie chodzi tu o założyciela warszawskiej grupy rockowej Collage.

[edytuj]  encyklopedia sztuki
Historia

Pierwsza wersja mszy beatowej "Pan przyjacielem moim" powstawała od lipca 1967 do stycznia 1968 przy współpracy z Kazimierzem Grześkowiakiem, zaś na płycie znalazła się jej wersja ostateczna, dopracowana już po premierze^[5].

O koncertowej premierze mszy beatowej pisze krytyk muzyczny Andrzej Wróblewski:

Odbywała się ona w małym ślicznym kościółku w Podkowie Leśnej pod Warszawą. Mszę Beatową napisała na zamówienie proboszcza ks. Leona Kantorskiego młoda, zdolna kompozytorka Katarzyna Gärtner do tekstów Kazimierza Grześkowiaka i Kazimierza Łojana. Tej mroźnej, styczniowej niedzieli kościół wypełnił się tłumem ludzi. Ci, którzy się nie zmieścili, czekali na dworze. Rozległ się dzwonek, wszedł ksiądz z ministrantem, za nim wbiegli czterej młodzi ludzie w smokingach, podłączyli gitary do przygotowanych wzmacniaczy, jeden stuknął podeszwą o posadzkę – raz, dwa, trzy, cztery – i o mury kościoła gruchnęła salwa dźwięków gitar elektrycznych zespołu „Czerwono-Czarni”. Płyta z Mszą Beatową stała się w krótkim czasie bestsellerem, a pieśń Introitu – Pan króluje w majestacie - przebojem nastolatków.^[6]

Lucjan Kydryński w 1995 roku wspominał:

Gdy w roku 1968 powstała Msza Beatowa Katarzyny Gärtner, było to wydarzenie nie tylko o czysto artystycznym znaczeniu. Fakt, że kompozytorka popularnej muzyki młodzieżowej napisała dzieło związane z liturgią katolicką i że przeznaczyła je młodemu zespołowi do wykonywania w kościele, niejako zachęcając tym samym młodzież do uczestnictwa w nabożeństwach i wykazując otwartość Kościoła na młodzieżową kulturę, zbulwersował ówczesne władze.^[7]

Ten krytyk wyjaśniał też dlaczego władze komunistyczne jednak się zgadzały na granie i nagrywanie mszy:

I myślę, że gdyby nie bardzo mocna pozycja Katarzyny Gärtner zajmowana już w oficjalnym, popieranym nurcie kołobrzesko-zielonogórskim muzyki popularnej, utwór niewiele miałby szans ukazania się na płytach.^[7]

Wydaje się też, że ówczesne komunistyczne władze faktycznie lansując płytę z mszą beatową próbowały wykorzystać jej popularność w walce z Kościołem katolickim – ponieważ rockowa msza i dzisiaj może szokować wielu wiernych. Zamiar ten się nie udał.

Prof. Stanisław Dąbek zauważa też, że w związku z mszą beatową i w ogóle powstaniem religijnej muzyki młodzieżowej Kościół wykazywał postawę otwartą – w świątyniach, a także seminariach duchownych pojawiły się młodzieżowe zespoły gitarowe. Powstał Festiwal Muzyki Religijnej Sacrosong (1969)^[8].

Wiele fragmentów mszy beatowej "Pan przyjacielem moim" przeszło do historii i często żyje własnym życiem. Fragment Agnus Dei wykorzystano np. w filmie Dzięcioł Jerzego Gruzy ^[9], a uproszczone wersje Kyrie i Agnus Dei – najprzystępniejszych do wykonania części mszy beatowej – są często grane przy akompaniamencie gitar klasycznych lub akustycznych na mszach św. młodzieżowych w całej Polsce. Sama Gärtner w 2005 roku przygotowała swoją mszę beatową z nowym zespołem i w nowej aranżacji. I prezentowała ją w różnych kościołach w całym kraju^[10].

W późniejszych latach powstało w Polsce jeszcze kilka innych mszy opartych na muzyce rozrywkowej, jak Missa Gospel’s Włodzimierza Szomańskiego^[11], pop-rockowa Naprawdę. Msza młodych Magdy Anioł i Adama Szewczyka czy rockowo-gospelowa Msza Paschalna wspomnianych Trapistów (premiera 8 czerwca 2003 roku)^[12]. Jednak autorzy tylko ostatniej z wymienionych mszy przyznają się do inspiracji dziełem Katarzyny Gärtner.

Z okazji 30 rocznicy powstania mszy wydawnictwo Lumen wydało kasetę magnetofonową i płytę CD "Pan Przyjacielem Moim" – Bożonarodzeniowa Msza Beatowa, na której znalazło się wykonanie mszy przez Trapistów na zakończenie Konferencji Episkopatu w 1969. Na płycie oprócz mszy znalazły się też pastorałki i oryginalne nagranie wypowiedzi ks. Kantorskiego, opiekuna zespołu.

[edytuj]  encyklopedia sztuki
Treści

[edytuj]  encyklopedia sztuki
Treści muzyczne

Msza beatowa "Pan przyjacielem moim" zgodnie ze swoją nazwą, stylistycznie tkwi we wczesnym stylu polskiego rocka, nazywanym big beatem. I popełnia przy tej okazji wiele błędów tego nurtu, jak zahaczanie o banał, zbytnia bliskość do tradycyjnej piosenki, a także słaba jakość aranżacji i samych instrumentów.

Msza beatowa jednak czerpie też w wielu momentach z soulu^[13] oraz z muzyki kościelnej (również z chorału gregoriańskiego w niektórych partiach wokalnych).

[edytuj]  encyklopedia sztuki
Treści literackie

Płyta Msza Beatowa "Pan przyjacielem moim" nagrana przez Czerwono-Czarnych, wydana przed końcem 1968 roku składa się z ośmiu części oraz dodatków – pastorałek z tekstami K. Łojana i J. Kulmowej.

Stanisław Dąbek charakteryzuje treści muzyczne mszy beatowej:

Gärtner reprezentuje typ mszy pieśniowej. Zgodnie z ówczesnymi tendencjami kompozytorka dokonała adaptacji czysto zewnętrznej gatunku piosenki w cyklu mszalnym. W rezultacie, poszczególne części tego ośmioczęściowego cyklu mają charakter piosenek pop music z tekstami religijnymi – z wszystkimi atrybutami piosenki-przeboju: standaryzacją podstawowych elementów – melodyki, rytmiki, harmoniki i generalnym, maksymalnym uproszczeniem języka muzycznego^[14].

Dąbek unika określenia "rock" stosując zamiast niego o wiele szersze pojęcie "pop music".

Osiem części zasadniczych mszy beatowej Katarzyny Gärtner to:

1. Introitus Pieśń na wejście oparty na tekstach Psalmu 2 i 93 (92) (w opracowaniu K. Grześkowiaka), a poprzedzony recytacją Łk 2, 4-7;
2. Kyrie Panie zmiłuj się nad nami;
3. Gloria Chwała na wysokości;
4. Graduale Pieśń rozważania (wg Ps 2 i 93 (92) w opracowaniu K. Grześkowiaka);
5. Credo Wierzę w Boga Ojca;
6. Sanctus Święty (połączony z Benedictus);
7. Agnus Dei Baranku Boży;
8. Communio Pieśń na Komunię – utwór instrumentalny na organy połączony z kolędą Płonie gwiazda z tekstem Kazimierza Grześkowiaka.

Słuchacza mszy beatowej mógł w czasach jej premiery zaskoczyć język narodowy – polski, w którym są śpiewane teksty. Należy pamiętać, że omawiane dzieło zostało już zaplanowane w połowie 1967 – w dwa lata po zakończeniu Soboru Watykańskiego II, który zaledwie wzmiankował o możliwości zastosowania języków narodowych w liturgii zamiast języka łacińskiego. Soborowa Konstytucja o liturgii oznajmiała: Ponieważ jednak i we mszy świętej, i przy sprawowaniu sakramentów, i w innych częściach liturgii użycie języka ojczystego nierzadko może być bardzo pożyteczne dla wiernych, można mu przyznać więcej miejsca, zwłaszcza w czytaniach i pouczeniach, w niektórych modlitwach i śpiewach, stosownie do zasad, które w tej dziedzinie ustala się szczegółowo w następnych rozdziałach^[15]. Msza beatowa "Pan przyjacielem moim" w zamierzeniu miała być wykorzystywana w liturgii katolickiej, więc mają rację wspomniani komentatorzy, w tym, że jej premiera i publikacja była wydarzeniem.

Następną ciekawostką jest graduał – część zmienna mszy św., rzadko wykorzystywana przez kompozytorów mszy. Tutaj graduał nawiązuje treściowo do introitu mszy beatowej – jest też oparty na Psalmach 2 i 92 (93). S. Dąbek zauważa dobry poziom literacki tych tekstów ^[16].

Kolęda wieńcząca zasadniczą część mszy "Pan przyjacielem moim" ma tekst autorstwa Kazimierza Grześkowiaka. Jej uzasadnieniem jest czas premiery pierwszej wersji – styczeń 1968, a więc okres bożonarodzeniowy. Stąd też recytacja Łk 2, 4-7 przed introitem – fragmentu Łukaszowej narracji o Narodzeniu Jezusa Chrystusa.

 encyklopedia sztuki
Przypisy

[edytuj]  encyklopedia sztuki
Bibliografia

• Wiesław Weiss, Rock encyklopedia, Warszawa 1991. ISBN 83-207-1374-9
• Leszek Gnoiński, Jan Skaradziński, Encyklopedia polskiego rocka, wyd. IV, Poznań 2006. ISBN 83-60157-14-6
• Jarosław Marchewka, Msza Święta z perkusją w tle czyli... Trapiści, "Nasz Prąd" nr 56, kwiecień-czerwiec 2006, s. 27-28.
• Lucjan Kydryński, [Komentarz załączony do wydania Mszy Beatowej na płycie CD], PNCD 292, Warszawa 1995.
• Andrzej Wróblewski, Pokolenie odzyskuje słuch, w: Almanach Polonii 1971, Warszawa 1970, s. 71-76.
• Stanisław Dąbek, Twórczość mszalna kompozytorów polskich XX wieku. 1900-1995, Warszawa 1996. ISBN 83-01-12114-9
• Wacław Panek, Encyklopedia muzyki rozrywkowej, Warszawa 2000. ISBN 83-7227-183-6
• Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej, Wrocław 1997. ISBN 83-86968-36-2